جوغرافياي له يلاخ
ناوچه ي پان وبه رين و دشتي له يلاخ له روژ هه لاتي شارستاني سنه دايه له دابه شكاري و لاتدا
سه ر به شارستاني قوروه يه( qorvah) له پاريز گاي كوردستان پان و به ريني ئه م ناوچه يه 7/1623 كيلو مه تري چوار گو شه يه. چوار لاي ئه م ناوچه يه له بواري جو غرافيا ييه وه به م چه شنه يه:
و سنوورو سه ر حه داتي ئاوايه: سنووري له لاي باكو وره وه دراوسي شارستاني بيجاري( ) گه روسه له لاي باشووره وه دراوسي سونگور(sangar) سونقوري كوليايي وكامياران . له لاي روژهه لاته وه دراوسي ناوچه ي ئه سپه ناواي (aspanawa ) شارستاني قوروه . له لاي روژ ئاوا (خورنشين) وه دراوسي شارستاني سنه يه .
هه لبه ت له لاي باكووري روژ ئاواوه دراوسي ناوچه ي حوسين ئاواي سنه يه .سه رحه داتي جوغرافيايي له يلاخ له باشووروه گونده كاني نه وي ئاواو ( naweawa ) حاجي ئاواي گه وره ( hajawa )
و دي ره قه ( deraqa )هه تا سه راوشارك(serawshark ) و بايته مه ر(baytamar ) له لاي باكووره وه يه .ناوچه ي له يلاخ به سه رچه ند ديكو و اتا ديهستان وه ك ديكوي ناوه ندي ديولان(dewlan) .
ديكوي بلواناوا ( bolwanawa )به ناوه ندي بلواناوا ـ ديكوي قوروچيا (qorochea ) ديكوي
حه سه ن ئاوا( hasnawa ) و ديكوي به له ده سي( baladasy ) دا به شكراوه . .ناوچه ي له يلاخ له ئيستادا 113 گوندي هه يه كه 99 گوندي ئاوه دانه وژياني تيدا به رده وامه ـ ئيستاي 14 گوندي ژياني
وه رزيري هه يه واتا له وه رزكاني به هارو هاوين ژياني تيدا به رده وامه . جه ماوري ئيستاي له يلاخ به پيي سه رژ ميري دام وده زگاده د وله تيه كان 74 هه زار كه سه ه ـ ته نيا شاري ئه م ناوچه يه كه نوينه رايه تي دايه ره ده وله تييه كاني تيدا يه شاروچكه ي ديولانه جه ماوره ري دانيشتوي ديولان 21 هه زار كه سه له گه ل جه ماوه ري گه روكي گونده كاني ده گاته 23 هه زار كه س
ـ چوم و رو باره كاني ئه م ناوچه يه بر يتين له ـ چو مي به رده( bardh ) كه ده رژيته چومي
ته رواله وه ( talvar ). چومي قوري چيا ـ چومي كه ريم ئاوا( karemawa ) ـ چومي ئاره زند
( arazand ) كه له لاي خواروي گوندي ده لگه وه له (daleg ) گه ل چومي ته روال يه ك ده گرن
وبه ره و گوند ه كاني ئه ودلا وا( awdelawa ) و شاليا واي ( shaleawa ) قوروه له گه ل چه مي
شوري(shor ) قوروه يه ك ده گرن له دواييه ا ده ژينه زه رياي كاسپنه وه ( caspean)
و روباري سپي رود ـ كيو ه كاني ناو چه ي له يلاخ ئه م كيوانه ن ـ كيوي سورمه لي( sormali ) - كيوي چه شمه مه ره (chashmmerah )ـ كيوي كوچك سپي ( kochek sepy) كيوي سويسن( sosan ) ـ كيوي
عه بدولره حمان( abdolrahman ) وخاتوون شيشه ري( khato shesheahrey ) ـ كيوي خه سره وكوژ
( khsrokosh ) ـ كيوي ناوه ران ـ ( nawaran ) كيوي ئاخي كه مال ـ ( akhekamal )كيوي شه يدا -
( shaeda ) سولتان سه راجه رين ( soltansarajaden ) سولتان عه لي( soltaali ) -
باوه سور خاو ( bawasorkhaw)و قله ر(qalar)
.له دام وده زگا و دايه ره ده وله تييه كانا ئه وگوند و ديها تانه كه به ميژووي و كون وخاوه ن
ئاسه واري باستاني ده يناسن ـ ديولان و باشماخ ـ ( bashmakh)وسه يني ( wesany ) وكه رونان
( karonan ) كه له ده وراني كوندا فيرگه ي عليمه دينيه كانيان بووه . به لام راستيه كه ي ئه مه يه كه هه موو گونده كاني ئه م ناوچه يه خاوه ن ميژوويه كي دووررودريژن و ميژوو يه كي كه و نارا يان هه يه . وه ك ئاره زه ن ( arazan )له 10 كيلو مه تري باكووري روژ هه لاتي ديو لان كه ئارزانته كان به گه واهي ميژوو يه كي له شه ش تايفه ي پينكهينه ري ده وله تي مادن ـ دوكتور مه سعوود گولزاري باستان ناسي ئيراني له كتيبه كه ي به ناوي كوردستان ـ كرمانشاهان ده نووسي ئاريزين وئين بير دووكه س ياخي بوون له ده وراني ده سه لا تداري لولو بي وگويته كاندا ـ
ژه نه رال ئيحسان نووري له په رتوكي ميژوي ريشه ي نژادي كوردا ده نووسي . هه روا كه مايه رله ئاراراتي ناوه ندي ماژو موغ ده بيني ـ له ولاتي ماننا يه كان ئارزانته كان ده بينين . جه نابي ئايه توللا
مه ردوخي كوردستاني له سه ر واژه ي ئاريا ده نووسي ـ ئاروئاير وئاهيروئاته روئازه رله كورديدا به ماناي ئاگره . وئا ريا ياني سه رزه ميني ئاگري يه كان واته ولاتي زه رده شيته كان . به س به م جوره ئاره زه ن ده بينه مه لبه ندي زانا ي ئاگري . واتا سه رزه ميني موغاني زه رده شتي ـ
سووره جو ( sorahjo ) (12 كيلومه تري باكووري روژهه لاتي ديولان ) ـ سووره له ئاويستا به مانا ي دلير وپاله وان هاتووه سوخراييان يه كي له حه فت بنه ماله ي ده وراني ساسان يه كانه كه گه وره ي ئه م بنه ماله يه له كاتي تاجگوزاري تاجي له سه ر پادشاه ناو وهه روه ها يه كي له هه فت بنه ماله ي ده وراني ئه شكاني يه كان بنه ماله ي سووره بووه . كه له ره سم ويا ساي تاجگوزاري به شدار بوون هه روه ها له به لگه بابلي و ئا شووري يه كانا ناوي پايته ختي نايري يه كان شاري سوورها تووه .
ده توانين بليين كه سووره جي يه ياني جيگاي دليران و يا باشگاي پاله وانان ويان جيگاي باوه سور خاوي نيگا باني كوانووي كيوي شه يدا روو گه ي زه رتو شتيان بلواناوا(bolwanawa) ـ بل وشه يه كي عبيري يه . كه عبيري يه كي له زمانه سامي يه كانه ـ بل وبعل به ماناي هه تاو(خورشيد) هاتووه ياني
سه رزه ميني ئافتاب جان بي ناس له كتيبي تاريخ جامع اديان ده نووسي بل وشه يه كي عيبري يه وبه ماناي مالكي مولك وخاوه ن زه وي ديت . ئه وه ي كه راستي يه وشه ي بل وشه يه كي بابلي يه وبابلي يه گان له ده وراني گوتييه كاناله ژيرچاوه ديري وده سه لاتي گوتييه كانا بوون و خه تكي ئه م ناو چه يه گوايه ئامؤ شوي ولاتي بابليان كردبي و خوايه كه ي ئا وانيان په ره ستش كردبي ـ هه روه ها ئه م ناوه ده تواني بلوه ند ئاوابي . وه ند له كورد يداياني خويندن كه گوايه له جيگاني ئه م گونده ستايشگاي كوني ئه سپه ند مان(aspandman )كه زه رده شتي بوون ـ بووگه .
بلوه ندئاوا ـ ياني جيگاي راز ونياز وستايش خواي هه تاو ـ
وشه ي له يلاخ(laelakh) وشه يه كي توركي مه نغوولي يه به ماناي سه رده سيرو زوزان ديت ئه م واژه له كاتي تالان وچه پاوي توركاني سه لجوو قيدا به سه رنا وچه ي ئه سپه ندمان( aspanman) داخوي
داسه پاند . ئه سپه ند وشه يه كي ئاويستايي يه به ماناي پاك وپاكزاد ها تووه ـ ئه سپه نتان مينو فريشته ي خيري ئاييني ئه هورايي يه .ئه سپه ندمان له بواري ريز مانه وه وشه يه كي تيكلاوه ـ مان له كورديدا به ده سه لات وملك ومال وسامان ده لين . ئه سپه ندمانياني سه رزه ويني پاك وپاكي ـ
سه رزه ويني بيروباوهري چاكه ـ(مدينه فاضله )
زاراوه
زاراوه ي خه لكي ئه م ناوچه يه كه ( ناسراوه به بيوه و نه يوه يه ) به پيي دا به شكاري زماني كوردي له دسته ي زاراوه ي گوراني جي ده گري- مه ستووره ي ئه رده لان ده لي زاراوه ي خه لكي ئم ناوچه يه گوراني بوه و هه تا ئه م دووسه ده ي دواييه خه لكي ئه م ناوچه يه به هوي هاتني عه شيره ته كورده كانه وه وه ك شيخ ئيسما يلي يه كان ( shakhasmaely) - جافه گان ( jaf ) - گورگه يي كان( rgahe go)
و بليله وه نه كان ( belelawan ) به رولاي كرمانجي سنه يي گوردراوه- بن زاراوه ي له يلاخي
گوراني كه لهوري يه. به جوريك كه له هه مو زاراوه و بن زاراوه كاني زماني كوردي له م بن زاراوه يه دا جي خوي گرتووه- له باشووري له يلاخ ئا سه واري زاراوه ي گوراني هيشتا هه ر ماوه كه خه لكي
ئه م به شه ي له يلاخ به ئه را ئه راكان ناويان ده به ن
عه شايه ره كوردكان
عه شايه ره كوردكان له بنه واي له يلاخ ده ژين و و شيوه ئا خاوتنيان له نيوان سوراني و كرمانجي
سنه يي دايه تايفه كاني نيشته جي له يلاخ – له راستيدا خه لكي ئه م ناوچه يه خويان به دو تايفه ناو ده به ن ( تايفه ي كورد و تايفه ي گوران )تايفه ي كوردكه له چوار تايفه وعه شا يه ري كورد پيكهاتوون و
له نبه واي له يلاخ ده ژين گورانه كان له ناوه ندو با كووري له يلاخ دا نيشته جين.
تايفه كاني له يلاخ بريتين له ـ به راز ـ سلسله ـ زه ندي ـ ته مه رتوزه يي ـ تاريمرادي (تاليمورادي) چوخه ره ش ـ ميره كي ـ پازوكي ـ شامه سووري ـ دوراجي ـ بوره كه يي ـ لاله يي ـ مه حموود جبره يلي ئاسه واري ميژوويي :
گومه زي كيوي شه يدا : له لو تكه ي به رزي ئه م كيوه يه دا گومه زيكي هه يه كه له تحفه ي ناسري وحديقه ي ناصريي دا هاتووه كه سوبحان ويردي خاني ئه رده لان كاتي كه له يه ن نادرشاي هه وشاره ( افشار) وه به ره و ئه سفه هاني ناوه ندي حكوومه ت ده خوازري . له هه مه دان كوچي دوايي ده كا وبه رانبه ري وسيه تي خوي له گومه زي كيوي شه يدا ي ناوچه ي ئه سپه ندمان ئه سپه رده ي خاك ده كري ئه م كيوه له لاي خه لكي كيويه كي پيروزه وبه شه يداي نازدار ناسراوه ـ چه ندين ئاسه واري به ردين له داميني كيوي شه يدا ي هه يه كه ناسراوه به شه يتان بازار كه هيشتا نه زا نراوه ميژووي ئه م ئاسه واره هي چه ده ورانيكه ـ خه لكي ئه م ناو چه يه بروايان وايه كه نه م چه ن سوار كاره په لا ماري شه يداي نازداري خوشكي ئيمام ره زا ئه دن و به هوي دوعاي ئه م خاتوونه وه ده بنه به رد
(جي سه رسورمانه)
سه ر چاوه كان
زانيار ييه ئاماري يه كان وهه ژماري گوند وچوم وكيوه كان : به خشداري ناوچه ي له يلاخ
كردستان ـ كرمانشاهان مه سعوود گولزاري
ميژووي زاگروس : ره شيد شيخ عه بدولره حمان
كوردوكوردستان : ئايه توللا مه ردوخ
تاريخ جامع اديان جان بي ناس
تاريخ ريشه نژادي كرد : احسان نوري
كوردو كوردستان : دكتور سديق بوره كه يي
ئاماده كارو ليكوله ر نو و سه ري وتار : خه ليل ئه حمه دي
لێگه ڕێ با دڵم بگري ژيري مه که وه به لايه لايه
وه رزي ئه وين زه ردو کزره باران نه بێ دادێ نايه
ئێمه بێستانێکمان داچاند ، بوو به پاروي ڕه شه بايه
ئێمه داستانێکمان نه خشاند ، بوو به ئازاري دنيايه
لێگه ڕێ با دڵم بگري گيانه هێشتا سه ره تايه
لێگه ڕێ با شه و درێژ بێت ڕۆژي ئێمه هه ر هه ڵنايه
لێگه ڕێ با دڵم بگري ژيري مه که وه به لايه لايه
وه رزي ئه وين زه ردو کزره باران نه بێ دادێ نايه
ئێمه بێستانێکمان داچاند ، بوو به پاروي ڕه شه بايه
ئێمه داستانێکمان نه خشاند ، بوو به ئازاري دنيايه
لێگه ڕێ با دڵم بگري گيانه هێشتا سه ره تايه
لێگه ڕێ با شه و درێژ بێت ڕۆژي ئێمه هه ر هه ڵنايه
ههڵهبجه
ســیروان دهخــیله ئــاگر دهبــارێ
شهپۆلێ به خور بهاوه جارێ
ڕهشماڵانی جاف هۆبهی دهشت ودهر
کهوای پولهکهی گڕیان کردهبهر
بهرداشی ئاشــی ئاشــوبی گــهردوون
بهناخی کوردا کهوته هاتوو چون
زریــکهی ساوای مــهلۆتــکــه ــکراو
دێت له نێو ماڵ وحاڵی به جێماو
ئاگر له دهوری لانک بهر بوه
ئاســمان ههناوی کوناو دهر بوه
مناڵ پشتوێنی باوکی توند ئهرێ
باوک بهڕێوه ئهکهوێ وئهمرێ
لهولاوه خوشک ئهیهوێت ڕاکا
خۆی بهقوربانی باوک و برا کا
فریاناکهوێ یهخهی خۆی بدڕێ
چۆلهکهی گیانی بۆ ئاسمان ئهفرێ
قهتارهی خێڵی وێڵی کۆڵ بهکۆڵ
بهرد وهدهنگ دێنێ ئهم دۆڵاو ئهو دۆڵ
ئهم پیی زاماره لهکۆڵی ئهوا
ئه چۆک دادهدا له نیوه ڕهوا
زهڵم به پهرۆش سیروانه ڕێگهی
بهڵام باخی میر سوتانه جێگهی
دوندی شهمێران،ههواری ههڵگورد
پرسهدهگێڕێ بۆئهم حاڵهی کورد
سیروان دهخیله دهشتی شارهزور
سهوزی دهپۆشی ههڵگهڕا بهسور
دهمی بههاره هۆبهی دهشتو کۆ
بۆ لهبار بچن نێرگزو شهوبۆ؟
کامدار، کام دهوهن ، کام چڵه گیایه
ئهمێستا پچهک ههناسهی تیایه
ترۆپکی چری شاخی ههورامان
به دووکهڵ ئامان، لهخوێنا دامان
چیای شهرامو کهژی ئاسنهوهر
غهرقی خهردهلن پێ تا تهوقی سهر
شیوی دهره قوڵ چهمی خوا جایی
بسکی خۆ دهڕنن لهتاو کمیایی
چهمو جوباری پڕ مرواریم ڕۆ
سروشتی جوانی کوردهواریم ڕۆ
خاکی بهراوو مێرگی شینم ڕۆ
مهندیلی کهژی بلورینم ڕۆ
بێستانی وشکی کوردوستانم ڕۆ
ئاســمان دهخیله بارانێ داکه
خهڵک شپرزهو گهلێک هیلاکه
گهر ڕۆژی حهشرهو مهرگهو کۆتایی
ئێمهش ئامادهین بۆماڵــئــاوایی
بهڵام واتازه خهڵکی لهژینا
دهگهڕێن بهناو کهونی بهرینا
بۆدهبێ ئێمه له بــسته خاکێ
ههموودهم ڕهوکهین لهدهست زوحاکێ
ســیروان دابهستهی خاکی چهند ساڵه
چاوی بێ خهمی مێژووی ئهم حاڵه
بهخوڕ داگهڕێ به گهرمهسیرا
بهناو کهندهڵان بهخاکی سوێرا
ههرهسهی گڕو ئاسن بنێره
خۆبادان لهوێ و زرم وکوت لێره
شاری شههیدان شاکاری خۆشی
تارای پیرۆزی شۆڕشی پۆشی
ئهمخاکه خاکی کوردی دلێره
بێشهی بڵنگهو جهنگهڵی شێره
ههرقارهمانێک لهم گهله تیاچێ
دڵۆپێ خوێنی به فیڕۆ ناچێت
خوێنم خهڵاتی ئاڵای سورهکهم
بۆ هێرۆ شیمای شارهزورهکهم
* * * *
ههر لهباهاری 1988 دا ئهم وشانهم ڕیزبهندکردو لهیهک لهبۆنهتایبهتیهکانی یانهی فهرمانبهران ، له هاوینی ههمان ساڵدا به مقام ههندێ لهم بهیتانهم چڕی من لهوڕۆژگارهدائهم ویست بهرههمیکی هونهری و پێشکهشکهم نهک شعرێکی هاوچهرخ و سهرکهوتوو بۆیه چون لهم ههڵوێست لهم شیوهنه شیعره پهشیمان نیم

